Türk Medeni Kanunu’nun 118 ila 123. maddeleri arasında düzenlenen nişanlılık hükümleri, tarafların evlenme özgürlüğünü korurken nişanın sona ermesinin doğurabileceği mali sonuçları da belirli sınırlar içerisinde düzenlemektedir. Bu çerçevede nişanın bozulması, her durumda tazminat yükümlülüğü doğuran bir olgu olarak değerlendirilmemeli; somut olayın özellikleri, tarafların kusur durumu, yapılan harcamaların niteliği ve kişilik haklarına yönelik bir ihlalin bulunup bulunmadığı ayrı ayrı incelenmelidir.

I. Nişanlanmanın Hukuki Niteliği ve Evlenme Özgürlüğü

Türk Medeni Kanunu’nun 118. maddesi uyarınca nişanlanma, evlenme vaadiyle gerçekleşir. Nişanlanma, taraflar arasında evlilik yönünde karşılıklı irade açıklamalarının bulunmasını gerektirir. Bununla birlikte nişanlanma, taraflara evlenme konusunda mutlak ve zorunlu bir yükümlülük yüklemez.

Nitekim TMK m. 119’da açıkça düzenlendiği üzere, nişanlılardan biri diğerini evlenmeye zorlamak amacıyla dava açamaz. Evlenme iradesi kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak niteliğinde olduğundan, bu iradenin yargı yoluyla tesis edilmesi mümkün değildir. Aynı şekilde, nişanın bozulması halinde taraflardan birinin diğerine ceza koşulu ödemesini öngören anlaşmalar da kanunun açık hükmü karşısında geçerli kabul edilmemektedir.Bu düzenlemeler, evlenme kararının özgür iradeye dayanması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Dolayısıyla nişanlılık ilişkisinin sona ermesi, tek başına hukuka aykırı bir davranış olarak değerlendirilemez. Ancak nişanın sona ermesinin belirli şartlar altında tazminat veya iade yükümlülüğü doğurabilmesi, bu ilişkinin tamamen hukuki sonuçlardan bağımsız olmadığını göstermektedir.

II. Nişanın Bozulması Nedeniyle Maddi Tazminat

TMK m. 120 kapsamında, nişanın haklı bir sebep olmaksızın bozulması veya nişanın bozulmasının karşı tarafın kusurundan kaynaklanması halinde, kusursuz ya da daha az kusurlu tarafın maddi tazminat talep etmesi mümkündür.

Maddi tazminat talebinin kapsamı, nişanlanma nedeniyle yapılan harcamalar ve evlenme amacıyla gerçekleştirilen hazırlıklar ile sınırlı olarak değerlendirilir. Bu kapsamda, evlilik gerçekleşeceği düşüncesiyle yapılan ve nişanın sona ermesi nedeniyle karşılıksız kalan makul giderler ile tarafın uğradığı belirli maddi kayıplar gündeme gelebilir.Ancak maddi tazminat talebinin kabulü için yalnızca nişanın sona ermiş olması yeterli değildir.

Nişanın sona ermesinde haklı bir neden bulunmadığının veya karşı tarafın kusurunun ortaya konulması, talep edilen zarar ile nişanlılık ilişkisinin sona ermesi arasında uygun illiyet bağının bulunması ve zarar miktarının somut delillerle ispatlanması gerekir.

TMK m. 120 kapsamında, nişanlıların anne ve babaları veya onlar gibi davranan kişiler tarafından yapılan harcamalar bakımından da, kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi halinde maddi tazminat talebi gündeme gelebilir. Bu kişilerin talepleri, kendi yaptıkları giderler ve uğradıkları zararlar üzerinden değerlendirilir.

Yargıtay uygulamasında da maddi tazminat taleplerinin kabulü için nişanın sona ermesinde karşı tarafa yüklenebilir bir kusurun bulunması ve talep edilen zararların ispatlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Nişanlılık nedeniyle yapılan her harcamanın, sırf evlilik gerçekleşmediği için tazmin edilebilir bir zarar olarak kabul edilmesi mümkün değildir.

III. Nişanın Bozulması Nedeniyle Manevi Tazminat

Nişanın sona ermesi, taraflar açısından kişisel ve duygusal sonuçlar doğurabilmekle birlikte, bu durum her olayda manevi tazminat talebinin dayanağını oluşturmaz. Türk Medeni Kanunu’nun 121. maddesi, nişanın bozulması nedeniyle manevi tazminat talebini, kişilik hakkının ihlal edilmesi şartına bağlamıştır.Bu kapsamda, nişanın sona ermesi sırasında veya nişanlılık ilişkisinin yürütülmesi sürecinde meydana gelen davranışların kişinin şeref, haysiyet, itibar veya diğer kişilik değerlerine yönelik ciddi bir saldırı oluşturması halinde manevi tazminat gündeme gelebilir.

Buna karşılık, nişanın bozulmasının yarattığı üzüntü, hayal kırıklığı veya psikolojik etkiler, tek başına manevi tazminat için yeterli kabul edilmemektedir. Manevi tazminat talebinde, kişilik hakkına yönelik ihlalin niteliği, olayın ağırlığı, tarafların davranışları ve meydana gelen zararın somut özellikleri birlikte değerlendirilmelidir.

Yargıtay kararlarında da nişanın sona ermesinin doğal sonucu olarak ortaya çıkan duygusal sıkıntılar ile kişilik haklarına yönelik hukuka aykırı saldırı birbirinden ayrılmaktadır. Manevi tazminatın kabulü için sıradan bir ayrılık sürecinin ötesinde, kişilik hakkını ihlal eden nitelikte bir davranışın varlığı aranmakta ve bu hususun somut olay kapsamında ortaya konulması gerekmektedir.

IV. Nişan Dolayısıyla Verilen Hediyelerin İadesi

Nişanlılık sürecinde taraflar arasında çeşitli hediyelerin verilmesi, bu ilişkinin sosyal ve geleneksel yönünün doğal bir sonucudur. Ancak nişanın sona ermesi halinde, verilen hediyelerin iadesi bakımından Türk Medeni Kanunu’nun 122. maddesi özel bir düzenleme getirmiştir.

Anılan hükme göre, nişanlılık evlenme dışında bir sebeple sona erdiğinde, alışılmışın dışındaki hediyeler veren taraf, diğer taraftan verdiği alışılmışın dışındaki hediyeleri geri istenebilir. Bu düzenleme kapsamında iade talebine konu edilebilecek hediyelerin belirlenmesinde, hediyenin niteliği, değeri, tarafların sosyal ve ekonomik koşulları ile yöresel örf ve adetler dikkate alınmalıdır.

Hediyenin aynen iadesinin mümkün olmaması halinde, kanunda öngörülen şartlar çerçevesinde bedelinin veya karşılığının talep edilmesi gündeme gelebilir. Bununla birlikte, her hediye veya nişanlılık sürecinde yapılan her harcama iade kapsamına dahil değildir. Özellikle tüketilmiş, kullanılmış veya niteliği gereği iadesi mümkün olmayan giderlerin değerlendirilmesinde, somut olayın özellikleri önem taşımaktadır.

Yargıtay'ın yerleşik yaklaşımında, nişan dolayısıyla verilen hediyelerin iadesi ile nişanlılık sürecinde yapılan olağan harcamalar birbirinden ayrılmaktadır. Kullanım ve tüketim niteliğindeki giderlerin iadesi mümkün olmayabileceği gibi, iade talebine konu edilen eşyanın gerçekten hediye olarak verildiğinin ve iade koşullarının oluştuğunun da ispatlanması gerekir.

V. Yargıtay Kararları Işığında Nişanın Sona Ermesinin Hukuki Sonuçları

Nişanın sona ermesine ilişkin uyuşmazlıklarda Yargıtay kararları, kanun hükümlerinin somut olaylara uygulanması bakımından önemli ölçüde yol gösterici niteliktedir. Şöyle ki;

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 21.10.2024 tarihli, 2023/1550 E. ve 2024/7572 K. sayılı kararında; nişanın sona ermesine bağlı maddi ve manevi tazminat talepleri ile hediyelerin iadesi değerlendirilmiştir. Nişanın tarafların karşılıklı kusurlarıyla sona erdiği olayda maddi tazminat talebinin kabulü için gerekli koşulların oluşmadığı belirtilmiş; günlük kullanım ve tüketim niteliğindeki giderlerin iadesi mümkün görülmemiştir. Ayrıca manevi tazminat bakımından, yalnızca nişanın sona ermesinden kaynaklanan üzüntünün yeterli olmadığı, kişilik haklarının ihlal edildiğinin ortaya konulması gerektiği değerlendirilmiştir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 09.05.2023 tarihli, 2022/8401 E. ve 2023/1358 K. sayılı kararında ise nişanlılık sürecinde yapılan para transferlerinin hukuki niteliği uyuşmazlık konusu olmuştur. Para gönderimlerinin taşınmaz edinimi amacıyla yapıldığı yönündeki iddia ile nişan nedeniyle verilen hediyeler olduğu yönündeki iddia arasındaki farklılık, davanın hukuki temelini doğrudan etkilemiştir. İddiaların yargılama sürecinde değiştirilmesi ve transferlerin amacının yeterli delille ortaya konulamaması karşısında, talebin kabulü mümkün görülmemiştir. Karar, nişanlılık sürecinde yapılan mali işlemlerin niteliğinin açık biçimde belirlenmesi ve iddiaların uygun delillerle desteklenmesinin önemini ortaya koymaktadır.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 05.12.2019 tarihli, 2019/2076 E. ve 2019/9756 K. sayılı kararında da maddi ve manevi tazminat taleplerinin değerlendirilmesinde kusur ve ispat unsurları üzerinde durulmuştur. Maddi tazminat bakımından nişanın sona ermesinde karşı tarafa yüklenebilir kus

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 03.06.2009 tarih, 2009/3-174 E., 2009/235 K. sayılı ilamında; "…davacı ile davalı ......landıktan sonra düğün yaparak gayri resmi şekilde bir araya gelmişler ve uzun süre birlikte yaşamışlardır. Bu durumda ......dan ve yasal olarak korunması gereken bir birliktelikten söz edilmesi mümkün değildir. Taraflar arasındaki uyuşmazlık haksız fiil olarak nitelendirip buna göre çözümlenmesi gerekir. Bu durumda davanın dayanağı haksız fiil olup, haksız fiilden kaynaklanan uyuşmazlıklara genel mahkemede bakılması gerektiğine göre; Yerel Mahkemece, görevsizlik kararı verilmesi gerekirken, yerinde olmayan gerekçelerle önceki kararda direnilmesi usul ve yasaya aykırıdır." şeklindeki karar ile bu husus açıklanmıştır.

1. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2017/16500 E., 2018/5930 K., 28.05.2018

Nişan nedeniyle satın alınan taşınmazın bedeline katkı – Maddi tazminat ile hediyelerin iadesi ayrımı

Karara konu olayda taraflar evlenmek amacıyla nişanlanmış, bu süreçte bir taşınmaz satın alınmıştır. Taşınmazın bedelinin bir kısmının davacı tarafından karşılandığı, ancak tapunun davalı adına tescil edildiği ileri sürülerek, davacı tarafından ödediği bedelin iadesi talep edilmiştir. İlk derece mahkemesi, davacının nişanın davalının kusurlu davranışları nedeniyle sona erdiğini ispatlayamadığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir.

Yargıtay, uyuşmazlığın yalnızca nişanın bozulmasından kaynaklanan maddi tazminat kapsamında değerlendirilmesinin doğru olmadığına dikkat çekmiştir. Dosyada davacının taşınmaz için ödediği bedelin mahkemece kabul edilmiş olması ve bu hususun davalı tarafından temyiz edilmemesi nedeniyle, ödemenin davacı tarafından yapıldığı yönünde usuli kazanılmış hak oluştuğu değerlendirilmiştir.Bu nedenle uyuşmazlığın TMK m. 120 kapsamında kusura dayalı maddi tazminat hükümleriyle sınırlı olarak değil, TMK m. 122 kapsamında nişan nedeniyle verilen alışılmışın dışındaki hediyelerin iadesine ilişkin hükümler çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Yargıtay, eksik inceleme ve yanlış hukuki nitelendirme nedeniyle kararı bozmuştur.

2. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2016/13448 E., 2018/1362 K., 20.02.2018

Karara konu olayda, nişanlı çiftin evlilik hazırlıkları kapsamında oturacakları evde tadilat ve onarım yapıldığı, mobilyaların satın alınarak evin döşendiği ve nişanlı için kişisel alışveriş gerçekleştirildiği ileri sürülmüştür. Nişanın sona ermesi üzerine davacı taraf, yapılan harcamalar nedeniyle maddi tazminat; ayrıca yaşanan olayın kendilerinde yarattığı etkiler nedeniyle manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

Yargıtay, evde gerçekleştirilen tadilat ve onarım giderlerinin doğrudan nişanlıya verilmiş bir hediye olarak nitelendirilemeyeceğini değerlendirmiştir. Evlilik gerçekleşmiş olsaydı, söz konusu konuttan her iki tarafın da yararlanacağı; ayrıca taşınmazın davacı tarafın mülkiyetinde bulunması nedeniyle tadilat sonucunda meydana gelen değer artışının da davacı tarafın malvarlığında kalacağı belirtilmiştir.

Bu nedenle tadilat ve onarım giderlerinin, nişanın bozulmasından kaynaklanan maddi tazminat veya nişan hediyelerinin iadesi kapsamında değerlendirilmesi uygun görülmemiştir. Aynı giderlerin davalı yönünden sebepsiz zenginleşme oluşturduğu da kabul edilmemiş; davalının malvarlığında bu harcamalar nedeniyle bir artış meydana geldiğinin ortaya konulamadığı vurgulanmıştır.

Davalı için satın alınan giyim eşyaları bakımından ise, kullanılması, eskimesi veya tüketilmesi nedeniyle iadesi mümkün olmayan eşyaların bedelinin talep edilemeyeceği belirtilmiştir. İlk derece mahkemesinin maddi tazminat talebini kabul eden kararı bu gerekçelerle bozulmuştur.

Av. Beyzanur BEKTAŞ