Muhdesat nedir?

Muhdesat, bir arazi üzerinde kalıcı olarak meydana getirilen yapı ve tesisler ile bağ ve bahçe biçiminde dikilen ağaçları ifade eder. Örneğin taşınmaz üzerindeki ev, ahır, depo, kuyu, duvar veya dikili meyve ağaçları muhdesat niteliğinde olabilir. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Hukuk Genel Kurulunun 22.12.1995 tarihli kararı da kavramı, arazi üzerindeki yapı ve tesisler ile dikili ağaçlar üzerinden açıklar.

Taşınmaz üzerindeki bütünleyici parçalar, kural olarak taşınmazın mülkiyetine bağlıdır. Türk Medeni Kanunu’nun 684. maddesine göre bir şeye malik olan kimse onun bütünleyici parçalarına da malik olur. Bu nedenle muhdesatın aidiyetinin tespiti davasında genellikle binanın veya ağacın taşınmazdan bağımsız biçimde davacıya ait olduğuna ve tapuda davacı adına tesciline karar verilmesi istenmez. Mahkemeden, muhdesatın davacı tarafından kendi nam ve hesabına meydana getirildiğinin tespiti talep edilir.

Dava hangi durumlarda açılır?

Bu dava, taşınmaz üzerindeki muhdesatın kim tarafından meydana getirildiği konusunda gerçek ve güncel bir uyuşmazlık bulunduğunda açılır. Ortaklığın giderilmesi davasında bir paydaş, taşınmaz üzerindeki yapıyı veya dikili unsurları kendisinin yaptığını ileri sürüyor; diğer paydaşlardan biri ya da birkaçı bu iddiayı kabul etmiyorsa uyuşmazlığın ayrıca çözümlenmesi gerekebilir.

Dava açılmasında güncel hukuki yarar bulunmalıdır. Yargıtay uygulamasında, taşınmaz hakkında derdest bir ortaklığın giderilmesi davasının bulunması muhdesatın aidiyetinin tespiti bakımından hukuki yararı ortaya koyan başlıca durumlardandır. Kamulaştırma veya kentsel dönüşüm süreci gibi muhdesatın kime ait olduğunun sonuç doğuracağı istisnai durumlarda da hukuki yarar bulunabilir. Güncel bir uyuşmazlık veya hukuki sonuç doğuracak bir süreç yoksa, yalnızca ileride kullanılmak üzere tespit istenmesi hukuki yarar yokluğu nedeniyle davanın reddine yol açabilir.

Dava, esas olarak muhdesatın kimin tarafından meydana getirildiğinin belirlenmesine yöneliktir. Mevcut yapıda sonradan yapılan olağan bakım ve onarım işleri tek başına yeni bir muhdesat oluşturmayabilir. Bu tür harcamalar için alacak veya tazminat talep edilmesi gerekiyorsa olayın niteliğine göre ayrıca bir eda davası açılması gerekebilir.

Görevli ve yetkili mahkeme

Muhdesatın aidiyetinin tespiti davasında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesidir. Ortaklığın giderilmesi davasına bakan Sulh Hukuk Mahkemesi, muhdesatın kime ait olduğu konusundaki esas uyuşmazlığı kural olarak kendi dosyasında çözmez. İki dava farklı mahkemelerde görülür.

Yetkili mahkeme bakımından hukuki niteliğe bağlı bir görüş ayrılığı bulunmaktadır. Muhdesatın kimin tarafından meydana getirildiğinin tespitine yönelik davada tapu mülkiyetinin değiştirilmesi istenmediği için, bu talebin tek başına taşınmazın aynına ilişkin dava sayılmaması ve genel yetki kuralının uygulanması gerektiği görüşü vardır. Buna karşılık uygulamada taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde dava açılması yaygındır. Talebe muhdesat bedelinin ödenmesi veya taşınmazın aynına ilişkin başka bir istek eklenmesi yetki değerlendirmesini değiştirebilir. Bu nedenle talep ve olayın niteliği birlikte değerlendirilmelidir.

Davada kimler taraf olmalıdır?

Davacı, muhdesatı kendisinin meydana getirdiğini ileri süren paydaştır. Davalılar ise bu iddiayı kabul etmeyen diğer paydaşlardır. Muhdesatın davacı tarafından meydana getirildiğini açıkça ve tereddütsüz biçimde kabul eden paydaşların davada taraf olması gerekmeyebilir; iddiayı kabul etmeyen paydaşların davada yer alması gerekir. Paydaşlardan biri vefat etmişse, ilgili paydaşın mirasçılarının taraf olarak gösterilmesi gündeme gelir.

Yargıtay uygulamasında, taraf teşkilinin sağlanması için ortaklığın giderilmesi dosyasındaki beyanların ve taşınmazın güncel tapu kaydının incelenmesi önem taşır. Dava açılmadan önce tüm paydaşların kim olduğu, iddiayı kabul edip etmedikleri ve vefat eden paydaşların mirasçılarının kimler olduğu belirlenmelidir.

Ortaklığın giderilmesi davasıyla bağlantısı ve izlenecek usul

Ortaklığın giderilmesi davası Sulh Hukuk Mahkemesinde görülür. Bu dosyada muhdesatın kime ait olduğu konusunda itiraz ortaya çıkarsa mahkeme, muhdesat iddiasında bulunan paydaşa görevli mahkemede dava açması için uygun bir kesin süre verebilir. Ayrı dava açıldığında, ortaklığın giderilmesi dosyasının sonucu muhdesatın aidiyetine bağlı olabileceğinden Sulh Hukuk Mahkemesi bu davayı bekletici mesele yapabilir. Bu yaklaşım, HMK’nin 165. maddesindeki bekletici mesele düzenlemesi ve Yargıtay uygulamasıyla uyumludur.

Süre, ortaklığın giderilmesi dosyasındaki ara karara göre takip edilmelidir. Kesin süre içinde dava açılmazsa ortaklığın giderilmesi davası, muhdesatın aidiyetine ilişkin uyuşmazlık o dosyada çözümlenmeden devam edebilir. Bu durum, iddia sahibinin satış bedelinden muhdesata karşılık gelen kısmın kendisine verilmesi yönündeki beklentisini etkileyebileceğinden ara kararın ve sürenin dikkatle izlenmesi önemlidir.

İspat ve kullanılabilecek deliller

Muhdesatın kendisi tarafından meydana getirildiğini ispat yükü davacıdadır. İnceleme yalnızca yapının kimin tarafından kullanıldığına veya kimin adına kayıtlı olduğuna bakılarak yapılmaz. Yapının kimin nam ve hesabına, hangi tarihte ve hangi kaynakla meydana getirildiği değerlendirilir. Özellikle mirasçılar arasındaki uyuşmazlıklarda, bir kişinin yapım masraflarına katkıda bulunması tek başına muhdesatın o kişi tarafından kendi adına ve hesabına meydana getirildiğini göstermeyebilir. Katkının murise yardım veya aile içi destek niteliğinde olup olmadığı da araştırılabilir.

· Tapu ve kadastro kayıtları ile ortaklığın giderilmesi dosyası

· Yapı ruhsatı, yapı kullanma izin belgesi ve belediye kayıtları

· Malzeme ve işçilik faturaları, banka kayıtları, ödeme belgeleri ve sözleşmeler

· Elektrik, su ve doğal gaz abonelikleri ile emlak vergisi kayıtları

· Yapım sürecini bilen tanıkların beyanları

· Taşınmaz başında keşif ve bilirkişi incelemesi

· Yapının tarihini, niteliğini veya ağaçların yaşını gösteren teknik incelemeler

Mahkeme, keşif ve bilirkişi incelemesiyle muhdesatın yerini, niteliğini, yapım dönemini ve değerini belirleyebilir. Tanık anlatımlarının yapım sürecine ilişkin somut bilgi içermesi önemlidir; genel veya duyuma dayalı beyanlar tek başına yeterli görülmeyebilir.

Mahkeme kararının etkisi ve satış bedelinin dağıtılması

Muhdesatın davacı tarafından meydana getirildiğinin tespitine ilişkin karar, tek başına tapuda mülkiyet değişikliği yaratmaz ve kural olarak doğrudan para ödenmesine hükmetmez. Karar, ortaklığın giderilmesi dosyasında taşınmazın değerinin ve satış bedelinin dağıtımının değerlendirilmesinde önem taşır.

Ortaklığın satış suretiyle giderilmesi hâlinde muhdesatın aidiyeti kabul edilmişse, taşınmaz ve muhdesat değerleri ayrı ayrı değerlendirilerek satış bedelinin dağıtımına etkisi belirlenebilir. Yargıtay uygulamasında, muhdesata isabet eden bedelin muhdesat sahibi paydaşa; kalan bedelin ise paydaşlara tapudaki payları oranında dağıtılması esasına yer verilmektedir. Sonuç, aidiyet kararının yanı sıra ortaklığın giderilmesi dosyasındaki bilirkişi incelemesine ve somut olayın özelliklerine göre belirlenir.

Harç ve yargılama giderleri

Muhdesatın aidiyetinin tespiti davalarında harca esas değer, taşınmazın tamamının veya arsa bedelinin kendisi değildir. Uygulamada muhdesatın zemin hariç değeri ile davalı paydaşların bu değere karşılık gelen payları dikkate alınarak nispi harç ve vekâlet ücreti hesabı yapılabilmektedir. Somut talep, tarafların payları ve bilirkişi incelemesi bu hesabı etkileyebileceğinden dava açılırken harca esas değer doğru belirlenmeli; gerektiğinde bilirkişi raporundan sonra eksik harç tamamlanmalıdır.

Sonuç

Ortaklığın giderilmesi davasında muhdesatın aidiyeti konusunda uyuşmazlık çıkması, ayrı bir tespit davasını gerekli kılabilir. Davanın başarıya ulaşması için güncel hukuki yararın bulunması, davanın doğru taraflara yöneltilmesi ve muhdesatın davacı tarafından kendi nam ve hesabına meydana getirildiğinin somut delillerle ortaya konulması gerekir. Dava Asliye Hukuk Mahkemesinde görülür; ortaklığın giderilmesi dosyasında ise bu davanın sonucu beklenebilir. Başvuru ve talepler, taşınmazın tapu durumu, muhdesatın niteliği ve ortaklığın giderilmesi dosyasındaki ara karar dikkate alınarak hazırlanmalıdır.

Av. Sefa SEKİLİ

Başlıca mevzuat ve içtihatlar

· 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 684 (bütünleyici parça).

· 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 106 (tespit davası ve hukuki yarar), m. 165 (bekletici mesele).

· Yargıtay İçtihadı Birleştirme Hukuk Genel Kurulu, 22.12.1995, E. 1995/1, K. 1995/3.

· Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E. 2015/12744, K. 2017/4230 (ortaklığın giderilmesi dosyasında ayrı dava açılması ve bekletici mesele).

· Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2022/3828, K. 2023/4910 (güncel hukuki yarar).

Bu metin genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayda taraf teşkili, yetki ve harç değerlendirmesi dosya kapsamına göre ayrıca yapılmalıdır.