Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 11.03.2024 Tarihli, 2021/7403 E. ve 2024/2686 K. Sayılı Kararı Üzerine Bir Değerlendirme

Giriş

Kamu görevinin yerine getirilmesinde yaşanan her aksaklık, basit bir idari ihmal olarak değerlendirilemez. Özellikle kamu görevlisinin görevini zamanında ve gereği gibi yerine getirmemesi nedeniyle kişilerin hukuki süreçlerinin uzaması ve hak kaybına uğraması, ceza hukuku bakımından da değerlendirilmesi gereken sonuçlar doğurabilir.

Kamu hizmetinin etkin ve düzenli yürütülmesi, yalnızca görevlendirilen personelin bireysel sorumluluğuna değil, aynı zamanda bu faaliyetlerin denetlenmesine ilişkin yükümlülüklerin de gereği gibi yerine getirilmesine bağlıdır.

Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 11.03.2024 tarihli, 2021/7403 E. ve 2024/2686 K. sayılı kararı, kamu görevlilerinin ihmali davranışlarıyla görevi kötüye kullanma suçu arasındaki ilişkiyi, görev dağılımı ve denetim sorumluluğu üzerinden ele alması bakımından dikkat çekicidir.

Karar, özellikle yargı mercilerinin taleplerine süresinde cevap verilmemesinin, yalnızca bürokratik bir gecikme olarak görülemeyeceğini ortaya koymaktadır.

1. Uyuşmazlığın Konusu ve Yargıtay'ın Değerlendirmesi

Karara konu olayda sanıklar, olay tarihinde Gelendost Tapu Müdürlüğünde müdür yardımcısı ve teknisyen olarak görev yapmaktadır.

Dosyada bulunan 04.11.2015 tarihli görev dağılım listesine göre, mahkemeler tarafından talep edilen kayıtların doğru ve zamanında hazırlanması görevi sanıklardan birine, hazırlanan kayıtların zamanında hazırlanıp hazırlanmadığının kontrolü ise diğer sanığa verilmiştir. Söz konusu görev dağılım listesi her iki sanık tarafından da tebellüğ edilmiştir.

Buna rağmen Yalvaç Asliye Hukuk Mahkemesinin 16.09.2015 ve 14.12.2015 tarihli müzekkerelerine zamanında ve gereği gibi cevap verilmemiştir. Bu durumun yargılamanın uzamasına ve kişilerin mağduriyetine neden olduğu değerlendirilmiştir.

Yerel mahkemece sanıklar hakkında beraat kararı verilmiş; ancak karar, Cumhuriyet savcısının temyizi üzerine Yargıtay 5. Ceza Dairesince incelenmiştir.

Yargıtay, görev dağılımındaki sorumlulukları ve mahkeme müzekkerelerine süresinde cevap verilmemesinin sonuçlarını birlikte değerlendirerek, ihmali davranışla görevi kötüye kullanma suçunun unsurlarının oluştuğunu gözetmeyen beraat kararını hukuka aykırı bulmuştur.

Bu gerekçeyle yerel mahkeme hükmünün bozulmasına karar verilmiştir.

Burada önemle belirtilmelidir ki Yargıtay'ın bozma kararı, sanıklar hakkında doğrudan mahkûmiyet hükmü kurulması anlamına gelmemektedir. Daire, beraat kararını hukuka aykırı bularak hükmü bozmuştur.

2. İhmali Davranışla Görevi Kötüye Kullanma Suçu

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 257. maddesinin ikinci fıkrasında ihmali davranışla görevi kötüye kullanma suçu düzenlenmiştir.

Anılan düzenlemeye göre kamu görevlisinin görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstermesi ve bu davranışın kişilerin mağduriyetine, kamunun zararına ya da kişilere haksız bir menfaat sağlanmasına neden olması hâlinde suç gündeme gelebilecektir.

Bu suç bakımından yalnızca görevin yerine getirilmemiş olması yeterli değildir. İhmali davranışın kamu görevlisinin görev ve yetki alanında bulunması, kanunda öngörülen sonuçlardan birinin meydana gelmesi ve davranış ile sonuç arasında nedensellik bağının bulunması gerekir.

Dolayısıyla her idari gecikmenin ceza sorumluluğu doğuracağını kabul etmek mümkün değildir.

Ceza hukukunun temel ilkeleri gereğince, idari işleyişte ortaya çıkan her aksaklığın cezai yaptırıma bağlanması, ceza sorumluluğunun sınırlarını belirsizleştirecektir. Bu nedenle ihmalin niteliği, görev yükümlülüğünün kapsamı, meydana gelen sonuç ve failin kastı somut olay üzerinden değerlendirilmelidir.

İncelenen kararda ise mahkemelerce talep edilen kayıtların zamanında ve doğru şekilde hazırlanması görevinin belirli bir personele verilmiş olması, ayrıca bu işlemlerin zamanında yapılıp yapılmadığını kontrol etmekle yükümlü başka bir personelin bulunması, sorumluluğun belirlenmesi bakımından önemli görülmüştür.

3. Görev Dağılımı ve Denetim Yükümlülüğünün Ceza Sorumluluğuna Etkisi

Kararın üzerinde durulması gereken en önemli yönlerinden biri, görev dağılımının ceza sorumluluğunun belirlenmesindeki işlevidir.

Kamu kurumlarında iş bölümünün yapılması, yalnızca hizmetin daha hızlı yürütülmesini sağlayan idari bir düzenleme değildir. Aynı zamanda hangi personelin hangi işlemi yapmakla yükümlü olduğunu ve bu işlemlerin kim tarafından denetleneceğini de ortaya koyar.

Bu nedenle görev dağılımı listeleri, kamu görevlisinin yükümlülüğünün belirlenmesinde önemli deliller arasında yer alabilir.

Somut olayda bir kamu görevlisinin mahkemelerce istenen kayıtları hazırlamakla, diğerinin ise bu işlemlerin zamanında gerçekleştirilmesini kontrol etmekle görevlendirilmiş olması, sorumluluğun yalnızca işlemi fiilen gerçekleştirecek personele ait olmadığını göstermektedir.

Denetim görevinin de bağımsız bir yükümlülük olarak değerlendirilmesi gerekir.

Zira kamu hizmetinin yerine getirilmesinde denetim mekanizmasının varlığı, tek başına yeterli değildir. Denetim göreviyle yetkilendirilen kişinin bu yükümlülüğünü fiilen yerine getirmesi ve ortaya çıkan aksaklıklara müdahale etmesi beklenir.

Bununla birlikte, görev dağılımında denetim sorumluluğunun bulunması, denetimle yükümlü kişinin meydana gelen her aksaklıktan otomatik olarak ceza sorumluluğu taşıdığı anlamına gelmez. İlgilinin somut denetim yükümlülüğü, ihmal veya gecikmesi, kastı ve neticeyle bağlantısı ayrıca ortaya konulmalıdır.

Bu yönüyle karar, kamu görevlilerinin sorumluluğunun yalnızca fiili işlem üzerinden değil, görev tanımı ve denetim yükümlülüğü üzerinden de incelenmesi gerektiğine işaret etmektedir.

4. Yargı Mercilerinin Müzekkerelerine Cevap Verilmemesi ve Kişi Mağduriyeti

Kararın bir diğer önemli yönü, mahkeme müzekkerelerine süresinde cevap verilmemesinin kişiler üzerindeki etkisidir.

Yargılamanın sağlıklı ve makul sürede yürütülebilmesi, yalnızca mahkemelerin kendi işleyişine bağlı değildir. Mahkemelerin ihtiyaç duyduğu bilgi ve belgelerin ilgili kamu kurumları tarafından zamanında ve eksiksiz şekilde sunulması da yargısal faaliyetin ayrılmaz bir parçasıdır.

Bir kamu kurumunun mahkeme tarafından talep edilen kayıtları süresinde göndermemesi, yargılamanın ilerlemesini engelleyebilir. Bu gecikme, tarafların haklarına zamanında ulaşamamasına, uyuşmazlığın çözüme kavuşmasının gecikmesine ve hukuki belirsizliğin devam etmesine neden olabilir.

Dolayısıyla kamu görevlisinin ihmali, yalnızca kurum içi işleyişi aksatan bir davranış olarak değerlendirilmemelidir. Somut olayda bu ihmalin yargısal süreç üzerindeki etkisi ve kişilerin uğradığı mağduriyet de dikkate alınmalıdır.

İncelenen kararda Yargıtay, mahkeme müzekkerelerine zamanında cevap verilmemesi nedeniyle yargılamanın uzamasını ve kişilerin mağduriyetini, ihmali davranışla görevi kötüye kullanma suçunun oluşumu bakımından değerlendirmiştir.

Bu yaklaşım, kamu görevinin yerine getirilmesindeki ihmalin, bireylerin adalete erişimi ve hukuki süreçlerin etkinliği üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır.

5. Kararın Eleştirel Değerlendirilmesi: Ceza Sorumluluğunun Sınırları

Karar, kamu görevlilerinin görevlerini yerine getirme ve denetleme yükümlülüklerini hatırlatması bakımından önemli olmakla birlikte, ceza sorumluluğunun bireyselleştirilmesi ilkesi yönünden ayrıca değerlendirilmelidir.

Öncelikle görev dağılımı listesinin varlığı, tek başına suçun oluştuğunu göstermeye yeterli değildir. Her sanığın kendisine yüklenen görevin kapsamı, bu görevi yerine getirme imkânı, ihmali davranışının niteliği ve meydana gelen neticeyle bağlantısı ayrı ayrı incelenmelidir.

Özellikle denetim görevi bakımından, yalnızca bir kontrol yükümlülüğünün bulunması değil, somut olayda denetimin hangi koşullarda ve ne şekilde yapılması gerektiği de ortaya konulmalıdır.

Diğer taraftan, kararda dikkat çeken önemli bir kronolojik husus bulunmaktadır. Görev dağılım listesi 04.11.2015 tarihli olmasına rağmen, cevaplanmadığı belirtilen müzekkerelerden biri 16.09.2015 tarihlidir. Dolayısıyla söz konusu görev dağılımının ilk müzekkere bakımından hangi hukuki ve fiili temele dayandırıldığı, karar metnindeki açıklamalar çerçevesinde yeterince net değildir.

Bu durum, özellikle ilk müzekkere yönünden görev ve sorumluluğun hangi belge veya düzenlemeye dayandığının ayrıca araştırılmasını gerekli kılmaktadır.

Ceza yargılamasında sanığın sorumluluğu, yalnızca sonradan ortaya konulan görev dağılımına dayanılarak belirlenemez. İsnat edilen davranışın gerçekleştiği tarihteki görev ve yetki durumunun ortaya konulması gerekir.

Nitekim ceza sorumluluğunun şahsiliği ve kusur ilkesi, kamu görevlisinin yalnızca unvanı veya kurumsal konumu nedeniyle sorumlu tutulmasına engeldir.

Bu nedenle kararın, görev dağılımı ve denetim sorumluluğunun önemini vurgulayan yaklaşımı kadar, bu sorumluluğun hangi somut delillerle ve hangi zaman dilimi bakımından belirleneceği de önem taşımaktadır.

Sonuç

Yargıtay 5. Ceza Dairesinin 11.03.2024 tarihli kararı, kamu görevlilerinin ihmali davranışlarının yalnızca idari disiplin çerçevesinde değerlendirilemeyeceğini, somut olayın koşullarına göre ceza hukuku bakımından da sonuç doğurabileceğini göstermektedir.

Kararın ortaya koyduğu temel yaklaşım, kamu görevinin yerine getirilmesinde sorumluluğun yalnızca işi fiilen yapan kişiye ait olmadığı; görev dağılımı kapsamında denetimle yükümlü olan kişilerin sorumluluğunun da ayrıca değerlendirilmesi gerektiğidir.

Özellikle yargı mercilerinin taleplerinin cevapsız bırakılması veya geciktirilmesi, yargılamanın uzamasına ve kişilerin mağduriyetine neden olabilecek niteliktedir. Bu nedenle kamu görevlilerinin görevlerini zamanında ve gereği gibi yerine getirmesi, yalnızca idari bir yükümlülük değil, hukukun üstünlüğünün ve etkili yargısal korumanın sağlanması bakımından da önem taşımaktadır.

Ancak bu yaklaşımın, her idari gecikmenin suç olarak kabul edilmesine dönüşmemesi gerekir. Ceza hukukunun temel ilkeleri doğrultusunda, görev ihlali, ihmal veya gecikme, kişisel kusur, kast, netice ve nedensellik bağı her somut olayda ayrı ayrı ortaya konulmalıdır.

Unutulmamalıdır ki kamu görevi, yalnızca belirli işlemleri yapma yetkisi değil, aynı zamanda bu işlemlerin gereğini yerine getirme sorumluluğudur. Bu sorumluluğun ihlali ise kimi durumlarda yalnızca idarenin işleyişini değil, doğrudan bireylerin adalete ulaşma hakkını da etkileyebilir.