Giriş: "Sadece iki dosyada"

Otuz yılını ceza kürsüsünde geçirmiş bir hâkime şu soruyu sordum: "Esas hakkındaki savunma, kanaatinizi hiç değiştirdi mi?" Cevap kısa oldu: " Otuz yılda Sadece iki dosyada."

Bu cevap bir istatistik değildir; tek bir hâkimin hafızasına dayanır. Ama otuz yılda binlerce dosya karara bağlamış birinin ağzından çıktığında, ceza yargılamasının en kritik anlarından birine dair rahatsız edici bir soru sorar: Hükümden hemen önce yapılan savunma, gerçekten hükmü etkileyebiliyor mu, yoksa çoğu zaman yerine getirilen bir usul adımından mı ibaret?

Bu yazı, önce kavramın kanundaki yerini ve Sami Selçuk'un "duruşma bir tartışmadır" anlayışını, sonra hukuki dayanağı ve Yargıtay'ın yaklaşımını ele alıyor. Ardından "iki dosya" cevabının ne anlama gelebileceğini tartışıyor ve savunmanın hükme etkisini artırmak için öneriler sunuyor.

Kanunda olmayan bir kavram

"Esas hakkında savunma" ifadesi 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda yer almaz. Kavram, uygulamanın ve Yargıtay içtihadının ürünüdür; tıpkı ona eşlik eden "esas hakkında mütalaa" gibi.

Kanuni dayanak, "Delillerin tartışılması" başlıklı CMK m. 216'dır. Madde üç şey söyler:

1. Ortaya konulan delillerle ilgili tartışmada söz, sırasıyla katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine verilir (f. 1).

2. Sanık ve müdafii, savcının ve katılanın açıklamalarına cevap verebilir (f. 2).

3. Hükümden önce son söz, hazır bulunan sanığa aittir (f. 3).

Maddenin gerekçesi ise bu aşamayı, delillerin ikamesi bittikten sonra maddi olayın ispatına ve niteliğine ilişkin iddia ve savunmaların bildirildiği evre olarak tarif eder. "Esas hakkında savunma" adı, işte bu evrede savunmanın söylediği her şeye uygulamada verilen toplu addır.

Kavramı komşu kurumlardan ayırmak gerekir:

• Sorgu sırasındaki savunma (CMK m. 147, 191): Sanığın iddianameye karşı ilk anlatımıdır; henüz deliller ortaya konulmamıştır.

• Ek savunma (CMK m. 226): Suçun hukuki niteliği değiştiğinde veya cezayı artıran bir hal ortaya çıktığında verilmesi zorunlu savunmadır.

• Son söz (CMK m. 216/3): Hükümden hemen önce sanığa tanınan, çoğu zaman tek cümlelik kişisel beyandır.

• Esas hakkında savunma: Savcının mütalaasından sonra, bütün deliller ortaya konulmuşken, maddi olay, hukuki nitelendirme ve yaptırım hakkında yapılan toplu değerlendirmedir.

Bu ayırım önemlidir. Esas hakkında savunma, yargılama boyunca toplanan her şeyin savunma gözüyle ilk ve son kez bir bütün hâlinde hâkimin önüne konduğu andır.

Duruşma bir tartışmadır: Antitezsiz sentez olmaz

Önceki Yargıtay Birinci Başkanlarından Prof. Dr. Sami Selçuk, uzun süredir "duruşma" teriminin yanıltıcı olduğunu, bu aşamanın özünde bir "tartışma" (débat, dibattimento) olduğunu vurguluyor. Selçuk'a göre suç yargılaması iddia, savunma ve hükümden oluşan bir "tez-antitez-sentez" etkinliğidir. Yargıç sentezi, ancak tezi ve antitezi karşılıklı tarttıktan sonra kurabilir.

Bu çerçeve, esas hakkında savunmanın yerini açıkça gösterir. Tezin sınırını iddianame çizer; hüküm, iddianamede gösterilen fiil ve fail hakkında verilir (CMK m. 225/1). Savcının mütalaası ise tezin son ve en derli toplu yorumudur; mahkemeyi bağlamaz. Esas hakkında savunma ise antitezin en yoğun anıdır. Savunmadan önce yazılmış bir hüküm, antitezi beklemeden kurulmuş bir sentezdir. Böyle bir hüküm, mantık bakımından sentez değil, tezin tekrarıdır.

Selçuk, T24'teki yazı dizilerinde Türk uygulamasında duruşmanın canlı bir diyalektik olmaktan çıkıp "karşılıklı durma"ya dönüştüğünü yazar. Esas hakkında savunmanın hükme etkisizliği, bu genel yozlaşmanın son ve en görünür halkasıdır.

Kanun, kâğıt üzerinde gerçek bir tartışma kurgular. CMK m. 216'ya göre önce deliller tartışılır, sonra söz sırasıyla katılana, savcıya, sanığa ve müdafiye verilir. İkinci fıkra, savcıya ve katılana savunmanın açıklamalarına cevap verme hakkı tanır; sanık ve müdafii de onlara cevap verebilir. Son söz sanığındır. Bu, karşılıklı ve gerektiğinde birkaç tur süren bir tartışmanın tarifidir.

Kırk yıllık meslek hayatımda böyle bir tartışmanın yaşandığını görmedim. Uygulamada savcı esas hakkındaki mütalaasını tutanağa yazdırır. Bu mütalaada delil tartışması çoğu zaman hiç yer almaz; suçun sübuta erdiği söylenir ve uygulanması istenen maddeler sayılır. Savunma ardından "esas hakkında savunma" adı verilen bir konuşma yapar. Savcının ikinci kez söz alıp savunmanın ileri sürdüklerine cevap verdiğine ise bir kez bile tanık olmadım. Doğal olarak savunma da ikinci kez söz alamaz. Karar da çoğu zaman savunma dinlenmeden hazırdır.

Ortaya çıkan şey bir tartışma değil, birbirine değmeyen iki monologdur. Delil tartışması içermeyen bir mütalaa, savunmaya neye karşı savunma yapacağını tam olarak söylemez. Savunmaya cevap vermeyen bir iddia makamı, savunmanın ileri sürdüklerini tartışılmamış bırakır. Önceden yazılmış bir karar da bu tartışılmamış argümanları tartamaz. Kanunun öngördüğü diyalektik, uygulamada sırayla okunan iki metne indirgenir.

Selçuk'un Temmuz 2026'da yayımlanan Hukukçulara Sesleniyorum kitabının alt başlığı, bu yazının sorusunu tek cümlede özetler: "Tartışmaya Dayanmayan Yargılamaların Geçersizliği Hakkında." Kitaptaki vicdani kanı tanımı da aynı sonuca götürür. Ona göre vicdani kanı, kuşkunun "besbellilik" noktasında yenilmesidir. Selçuk bunu Weber'in pergel deneyiyle anlatır: Pergelin iki ucu birbirine yeterince yaklaştığında deri artık iki ayrı batma değil, tek bir batma duyar. Vicdani kanı da kuşkunun bu eşiği aşıldığında, suçsuzluk karinesinin baskısı altında verilen son yargıdır. Selçuk, her kanının tersinin de olası olduğunu ve kuşkudan sanığın yararlanacağını ekler.

Bu tanımda savunmanın yeri bellidir: Savunma, kuşkuyu taşıyan sestir. Esas hakkında savunma, kuşkunun hükümden önce son kez ve bütün hâlinde tartıldığı andır. Kuşku tartılmadan aşılan eşik, vicdani kanı değil, yalnızca bir varsayımdır.

Hukuki dayanak: Savunmanın hükme bağlanması

Kanun "esas hakkında savunma" demese de, savunmanın hükme etki edebilmesini güvenceye alan bir normlar zinciri kurar. Bu zincirin halkaları şunlardır:

Norm

Savunma açısından anlamı

Anayasa m. 36

Herkesin iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı vardır.

Anayasa m. 141/3

Bütün mahkeme kararları gerekçeli yazılır.

AİHS m. 6/3-b, c

Sanığa savunmasını hazırlamak için gerekli zaman ve kolaylık ile müdafi yardımı tanınır.

CMK m. 216

Savcının mütalaasından sonra savunmaya söz ve cevap hakkı; son söz sanığındır.

CMK m. 217

Hâkim kararını yalnızca duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir.

CMK m. 225

Hüküm, iddianamede gösterilen fiil ve fail hakkında verilir; mahkeme nitelendirmede iddia ve savunmalarla bağlı değildir.

CMK m. 226

Fiilin hukuki niteliği değişirse veya cezayı artıran bir hal ortaya çıkarsa sanığa ek savunma hakkı tanınır.

CMK m. 230/1-a

Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler gösterilir.

CMK m. 289/1-g, h

Gerekçesiz hüküm ve hüküm için önemli konularda savunma hakkının sınırlandırılması hukuka kesin aykırılıktır.

Zincirin mantığı açıktır. Savunma duruşmada yapılır (m. 216), hüküm yalnızca duruşmada tartışılana dayanır (m. 217) ve gerekçe savunmayı karşılamak zorundadır (m. 230). Bu üç halkadan biri koptuğunda, kanun yolu denetimi devreye girer (m. 289).

Dolayısıyla kanun, esas hakkında savunmanın hâkimin kanaatini değiştirmesini garanti etmez; bunu kimse garanti edemez. Garanti ettiği şey, savunmanın dinlenmesi ve gerekçede cevaplanmasıdır. Sorun, bu iki güvencenin kâğıt üzerinde yerine getirilip özde boşalabilmesidir.

Dinlenildiğini gösteren tek belge: Gerekçe

Bu iki güvencenin adı hukuki dinlenilme hakkıdır. Bu hak, yalnızca konuşabilmeyi değil, söylenenlerin mahkemece dikkate alınmasını da kapsar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu bu hakkı adıyla düzenler ve kararların somut ve açık biçimde gerekçelendirilmesini hakkın unsurları arasında sayar (HMK m. 27). Ceza Muhakemesi Kanunu hakkın adını anmaz. Ama aynı güvence Anayasa m. 36, AİHS m. 6 ve CMK m. 216, 217 ve 230'un birlikte okunmasından açıkça çıkar.

Hâkimin savunmayı dinleyip dinlemediğini duruşma salonunda anlamanın bir yolu yoktur. Hâkim dinliyor gibi görünebilir; başını sallayabilir, not alabilir, savunmanın sözünü kesmeyebilir. Tutanağa da "esas hakkındaki savunma alındı" yazılır. Ama bunların hiçbiri hâkimin gerçekten dinlediğini göstermez; dinlemiyor da olabilir.

Hukuki dinlenilme hakkının kullanılıp kullanılmadığı ancak gerekçeli kararda anlaşılır. Savunmanın ileri sürdüğü esaslı bir argüman gerekçede karşılanmışsa, savunma dinlenmiştir. Karşılanmamışsa, dinlenmemiştir; duruşmada ne kadar dikkatle izlenmiş görünürse görünsün. Gerekçe, hâkimin zihninin dışarıdan denetlenebilen tek izidir.

Anayasa Mahkemesi de bu ölçütü benimser. Mahkemeye göre gerekçeli karar hakkı, ileri sürülen her iddiaya ayrıntılı yanıt verilmesini gerektirmez. Ama sanığın suçsuz bulunmasına veya cezasının azalmasına yol açabilecek esaslı iddia ve savunmalara ayrı ve açık bir yanıt verilmesi, adil yargılanma hakkının gereğidir (Sani Bayar [GK], RG 29.04.2025). Kanun hükümlerini tekrarlayan formül gerekçeler, bu yükümlülüğü karşılamaz.

Yargıtay'ın yaklaşımı: Biçimin korunması

Yargıtay, esas hakkında savunmayı güçlü biçimde korur; ancak koruduğu şey çoğunlukla savunmanın yapılabilmesidir, hükme ne ölçüde yansıdığı değil. Belli başlı ilkeler şunlardır:

• Mütalaa alınmadan hüküm kurulamaz. Ceza Genel Kurulu'na göre savcının esasa ilişkin görüşü alınmadan ve sanığa esas hakkında savunma imkânı tanınmadan hüküm kurulması, savunma hakkının kısıtlanmasıdır (CGK 2023/278 E., 2023/407 K.).

• Mütalaa sanığa ulaşmalıdır. Celse arasında yazılı sunulan mütalaa sanığa tebliğ edilmemiş ve duruşmada okunmamışsa, sanığın son sözü sorulup hüküm kurulması yeterli değildir. Sanık hangi isnat altında tutulduğunu öğrenip savunmasını buna göre yapabilmelidir (CGK 17.09.2025, 2022/495 E., 2025/348 K.).

• Makul süre talebi gerekçesiz reddedilemez. Mütalaadan sonra savunma için süre isteyen müdafiin talebinin gerekçesiz reddi bozma sebebidir (Yargıtay 3. CD, 10.12.2015).

• Savunmaya kronometre konulamaz. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, hâkim ve savcılar hakkında ilk derece sıfatıyla verdiği 2018/7 E., 2024/43 K. sayılı kararda, sanıkların esas hakkındaki savunmalarının bir saatle, müdafilerin sözünün 15 dakikayla sınırlandırılmasını savunma hakkının ihlali saymıştır.

• Son söz verilmezse hüküm bozulur. Hazır bulunan sanığa son sözün verilmemesi CMK m. 216/3'e aykırıdır (Yargıtay 4. CD, 17.11.2015).

Bu içtihat değerlidir; ama ortak bir sınırı vardır. Hepsi savunmanın fırsatını denetler. Tutanağa "mütalaa okundu, savunma alındı, son söz soruldu" yazıldığı anda, biçim tamamlanmış sayılır. Hâkimin bu savunmayı gerçekten tartıp tartmadığı, ancak gerekçe üzerinden ve dolaylı olarak denetlenebilir.

"İki dosya" cevabı ne anlatıyor?

Otuz yılda iki dosya, savunmanın hükmü neredeyse hiç etkilemediği gibi okunabilir. Bu okuma kolaydır ama eksiktir. Cevabı en az beş açıdan değerlendirmek gerekir.

1. Kanaat, savunmadan önce oluşuyor

Esas hakkında savunma, yargılamanın en sonunda yapılır. Hâkim ise iddianameyi, soruşturma dosyasını, tanık beyanlarını ve bilirkişi raporlarını aylarca okumuştur. Bu noktada kanaat çoğu zaman çoktan oluşmuştur. Savunmanın görevi artık bir kanaat kurmak değil, kurulmuş bir kanaati yıkmaktır.

"Ceza Muhakemesinde Premâtüre Kanaat ve Savunmanın Tahammül Edilmezliği" başlıklı yazımda bu durumu iki kavramla adlandırmıştım. Premâtüre kanaat, hâkimin savunma ortaya konulmadan, dosya ve iddianame üzerinden dava hakkında bir görüşe varmasıdır. Savunmanın tahammül edilmezliği ise kanaat oluştuktan sonra savunmanın biçimsel olarak tanınıp fiilen tekrar ya da zaman kaybı sayılmasıdır. Burada özellikle önemli bir nokta var: Hâkim, CMK m. 174 uyarınca iddianameyi kabul ederken soruşturma dosyasının tamamını savunmadan önce görür. Yani dosya merkezli kanaat, kanunun kendi kurgusu içinde başlar; CMK m. 217'nin duruşma merkezli modeli ise bu ilk izlenimle yarışmak zorunda kalır.

Burada premâtüre kanaati önyargıdan ayırmak gerekir."Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Önyargı ve Premâtüre Kanaat Farkı" başlıklı yazımda bu ayrımı şöyle kurmuştum:

Önyargı

Premâtüre kanaat

Oluşum zamanı

Yargılamadan önce

Yargılama sürecinde, erken aşamada

Kaynağı

Toplumsal şemalar, mesleki alışkanlıklar, suç tipine dair kalıplar

İddianame, fezleke, dosya üzerinden ön değerlendirme

Zihnin durumu

Baştan kapalı

Başta açık, kısa sürede kapanan

Bilgiyle ilişki

Yeni bilgi zihne girmez

Bilgi girer ama dengesiz işlenir: doğrulayan büyütülür, çelişen küçültülür

Duruşmanın işlevi

Şemayı sürdürmek

Kanaati doğrulamak

Kırılabilir mi?

Güçlükle

Evet

Bu ayrım, esas hakkında savunma bakımından belirleyicidir. Türkiye'de sorun çoğu zaman önyargı değil, zamanından önce kesinleşmiş kanaattir. Önyargı hiç açılmamış bir kapıdır. Premâtüre kanaat ise aralık kalmış bir kapıdır; savunmanın son sözü için hâlâ yer vardır.

Sami Selçuk, "Ülkemizde duruşmalar ve vicdani kanı" başlıklı T24 dizisinde aynı sorunu daha sert bir dille adlandırır. Selçuk'a göre dosya ile baş başa kalan yargıç, duruşmadan edinilen vicdani kanıya göre değil, yalnızca dosyada yazılanları okuyarak vardığı bir "sözde vicdani kanı"ya göre karar verir. Selçuk, gerekçelerdeki "dosyayı ve tutanakları inceleyerek" kalıbını da bunun bir itirafı olarak görür. Kanaat dosyadan doğuyorsa, duruşmanın sonunda yapılan savunmanın onu değiştirememesi şaşırtıcı değildir: Savunma, duruşmada değil dosyada kurulmuş bir kanaatle konuşmaktadır.

Karar psikolojisi bu olguya "çıpalama etkisi" (anchor effect) adını verir: Karar verici ilk karşılaştığı bilgiye fazla ağırlık verir ve sonraki değerlendirmelerini o noktaya göre biçimlendirir. "Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Ceza Muhakemesinde Anchor Effect" başlıklı yazımda, ceza yargılamasında bu çıpaların nerede atıldığını göstermeye çalışmıştım. İddianamedeki ilk nitelemeler hukuki kategoriyi ve delillerin okunacağı yönü belirler. Tutuklama talebi, risk diliyle erken bir kişilik değerlendirmesi kurar. Kolluk tutanaklarındaki yorum yüklü kavramlar, sorgulanmadan dosyanın diline dönüşür.

Çıpalama etkisi kötü niyet gerektirmez; dürüst ve özenli bir yargıç da ondan muaf değildir. Sami Selçuk da yargılama yanılgılarını (adli hata) anlatırken, dış etkenlerin "en titiz, en dikkatli ve de en bilgili yargıçları bile" yanılttığının hiçbir zaman unutulmaması gerektiğini vurgular. Ama sonucu aynıdır: Savunmanın sözü duyulur, fakat çoğu zaman önceden kurulmuş bir anlam rejiminin içinde duyulur. En sona bırakılan savunma, en zor dinlenen savunma olur.

Esas hakkında mütalaanın bu tablodaki yeri ayrıca önemlidir. Mütalaa, hükümden hemen önce kurulan son çerçevelemedir; ilk çıpayı yeniden ve en derli toplu biçimiyle yerine çakar. Esas hakkında savunma ise bu son çıpaya karşı söz alan tek sestir. Ancak savunma yalnızca bu son çıpayla yetinemez: Mahkeme mütalaayla bağlı olmadığından, iddianamedeki fiilin mütalaada hiç tartışılmamış bir nitelendirmesine de yönelebilir.

2. Hazır karar ile taslak arasındaki fark

"Duvara Karşı Savunma" başlıklı yazımda bu sorunun en görünür yüzünü anlatmıştım: Savunmadan sonra verilen bir dakikalık aranın ardından ekrana gelen, iki sayfalık, önceden yazılmış karar. Burada bir ayırım yapmak gerekir. Hâkimin dosyaya hazırlıklı gelmesi ve bir taslak yazması meşrudur. Taslak, savunmadan sonra yeniden tartılır. Hazır karar ise savunmadan bağımsız okunur.

Savunmadan önce yazılmış bir karar, savunmada ileri sürülen yeni bir argümana tanımı gereği cevap veremez. Bu durumda CMK m. 230/1-a'nın aradığı "savunmada ileri sürülen görüşler", gerekçeye yalnızca özet olarak girer; tartışılmaz.

3. "Kanaat değişmesi" ile "hükme etki" aynı şey değildir

Soru "kanaatinizi değiştirdi mi" diye sorulduğunda, hâkimin aklına büyük ihtimalle mahkûmiyetten beraate dönüş gelir. Oysa savunmanın hükme etkisi çoğu zaman daha sessizdir:

• suçun hukuki niteliğinin daha hafif bir suça çevrilmesi,

• temel cezanın alt sınıra yaklaşması,

• TCK m. 62 kapsamında takdiri indirim,

• hükmün açıklanmasının geri bırakılması veya cezanın ertelenmesi,

• bir suç yerine birden fazla suçtan hüküm kurulmaması (zincirleme suç, içtima).

Hâkim bunları "kanaat değişikliği" olarak hatırlamayabilir. Ama sanık için bu farklar, yıllarla ölçülür. "İki dosya" cevabı büyük ihtimalle yalnızca beraate dönüşen dosyaları sayar.

4. Savunmayı dinleyen yargıç, delili dinleyen yargıç olmayabilir

Uygulamada yargılama yıllara yayılan oturumlara bölünür. Bu sürede heyet sık sık değişir. Esas hakkında savunmayı dinleyen yargıç, tanıkları hiç görmemiş, bilirkişiyi hiç dinlememiş olabilir. Bu durumda "yargıç değişikliği nedeniyle eski tutanaklar okundu" kaydıyla yetinilir.

Selçuk bu uygulamayı "yasaya karşı hile" olarak niteler ve vicdani kanının tutanaklarla yargıçtan yargıca aktarılamayacağını, "ciro edilemeyeceğini" vurgular. Ona göre duruşma, kural olarak tek oturumda biter (CMK m. 190/1). Kanıtlarla doğrudan ilişki kurmamış bir yargıcın hükmü, hukukun gözünde geçerli bir duruşmaya dayanmaz.

Selçuk, yasalarını aldığımız ülkelerde duruşma ilkelerine aykırı kararların "kesin hiçlik" (mutlak butlan) yaptırımıyla geçersiz sayıldığını hatırlatır. Türkiye'de ise mahkemelerin "dosya ve tutanakları incelemek için" duruşmayı ertelediğini kamuoyuna bir başarı gibi duyurduğunu yazar. Aylar sonra aynı yargıç bile duruşmayı hatırlayamaz; çoğu zaman da heyet değişmiştir. Selçuk'a göre Türkiye'de duruşma ilkelerinden yalnızca açıklık uygulanır; sözlülük ve doğrudanlık, fakültelerde okutulan süs bitkileri gibi kalır. Sivas davasının otuz yıl sürmesini de yargıçların sık değişmesine ve kanının dosyadan oluşturulmasına bağlar.

Bu tespit, esas hakkında savunma bakımından ağır bir sonuç doğurur. Savunma, delillerin duruşmada nasıl ortaya konulduğunu tartışır: tanığın çelişkisini, bilirkişinin sözlü açıklamasındaki boşluğu, sanığın tavrını. Bu izlenimleri hiç edinmemiş bir yargıç için savunmanın bu bölümü, yalnızca bir tutanak yorumudur. Savunma, duruşmanın canlı malzemesini değil, tutanağın soluk kopyasını tartışmak zorunda kalır.

5. Savunmanın etkisi çoğu zaman daha önce doğar

Savunmanın hükme en güçlü etkisi, çoğu zaman son celsede değil, yargılama sırasında olur: bir tanığın çağrılması, bir bilirkişi raporuna itiraz, bir delilin hukuka aykırılığının ileri sürülmesi. Bu katkılar kanaati oluşmadan önce şekillendirir. Kanaat zaten savunmanın katkısıyla oluşmuşsa, son savunmanın onu "değiştirmemesi" doğaldır.

Bu beş açı birlikte şunu gösterir: "İki dosya" cevabı hem bir uyarı hem de bir ölçü yanılmasıdır. Uyarıdır, çünkü son aşamadaki savunmanın kürsüye ulaşmakta zorlandığını gösterir. Ölçü yanılmasıdır, çünkü savunmanın etkisini yalnızca beraatle ölçer.

Bir şey daha söylenebilir: O iki dosya, kanaatin önyargı değil premâtüre kanaat olduğunu ve kırılabildiğini kanıtlar. Kapı aralıktı ve savunma içeri girebildi. Sorulması gereken soru, kaç dosyada kapının aralık olduğu hâlde savunmanın içeri girecek yolu bulamadığıdır.

Sami Selçuk, görev sorumluluğu bilincini geliştirmek için özellikle hapis cezalarının infazını üstlenen hukukçulara Sidney Lumet'in 1957 yapımı "On İki Öfkeli Adam" filmini birkaç kez izlemelerini salık verir. Ona göre film, vicdani kanı yargısının ne denli duyarlı ve önemli olduğunu jüri üyelerinin tartışmaları üzerinden anlatır. Filmin kurgusu, bu yazının sorusunun da özetidir. Jüri, ilk oylamada on bire bir mahkûmiyete hazırdır; kanaat, tartışma başlamadan oluşmuştur. Tek bir üye karar vermeden önce konuşmayı ister. Delillerin her biri yeniden tartıldıkça çoğunluğun kanaati çözülür. Önyargıyla kilitlenmiş tek bir üye ise sona kadar direnir.

Film, premâtüre kanaatin kırılabildiğini, ama yalnızca tartışmaya zaman ve yer açıldığında kırılabildiğini gösterir. Esas hakkında savunma, bu tartışmanın ceza yargılamasındaki son ve en derli toplu fırsatıdır. O fırsat, hükmün önceden yazıldığı bir düzende kullanılamaz.

Savunmanın hükme etkisini artırmak için

Sorun yalnızca hâkimlerin tutumundan kaynaklanmıyor. İş yükü, dosya kapatma sayısına dayalı performans ölçütleri, UYAP şablonları ve genç hâkimlerin yetişme süreci de bu tabloyu besliyor. Bu yüzden çözüm de üç yerden gelmeli: müdafiden, mahkemeden ve sistemden.

Müdafi açısından

1. Savunmayı taslak aşamasına yetiştirin. Kanaat erken oluşuyorsa, savunma da erken gelmelidir. Esas hakkındaki savunmayı yazılı olarak, karar duruşmasından önce sunmak, hâkimin taslak yazarken onu okumasa bie görmesini sağlar.

2. Hem iddianameyi hem mütalaayı karşılayın. Mahkeme savcının mütalaasıyla bağlı değildir. Hükmün sınırını, iddianamede gösterilen fiil ve fail çizer (CMK m. 225/1). Mahkeme fiilin nitelendirilmesinde de iddia ve savunmalarla bağlı olmadığından (CMK m. 225/2), mütalaada tartışılmamış bir nitelendirmeyle hüküm kurabilir. Bu yüzden savunma iki eksende kurulmalıdır. Birinci eksen, iddianamedeki fiilin bütün unsurları ve fiilin olası bütün nitelendirmeleridir. İkinci eksen, mütalaanın son çerçevelemesi ve seçici anlatısıdır. Yalnızca mütalaaya cevap veren savunma, mahkemenin kendiliğinden seçebileceği bir nitelendirmeyi karşılıksız bırakabilir. Mahkeme farklı bir nitelendirmeye yönelirse, CMK m. 226 uyarınca ek savunma hakkı tanınmasını talep etmek de savunmanın görevidir.

3. Önce teşhis koyun, sonra yoğunluğu ayarlayın. Karşınızdaki premâtüre kanaatse, doğrudan karşı çıkmak ve erken sertleşmek hatadır. İddianame anlatısını yeniden kurun, şüpheyi sistemli biçimde ekleyin, küçük çelişkileri görünür kılın, alternatif senaryoyu makul gösterin. Hâkimi kendi kanaatini sorgulamaya yönelten sorular sorun. Karşınızdaki önyargıysa, kayda geçen itirazlar, usul ihlallerinin görünür kılınması ve gerektiğinde hâkimin reddi gibi yüksek yoğunluklu ve sert araçlar gündeme gelir.

4. Çıpayı adıyla gösterin. Savunma yalnızca delillere değil, dosyanın diline de itiraz etmelidir. İddianamedeki sıfatların olguyu değil değerlendirmeyi içerdiğini belirtin; tutanaklardaki yüklü kavramların somut karşılığını sorun ve bunu duruşma tutanağına geçirtin. Mütalaanın seçici anlatısına karşı alternatif bir anlatı kurun. Gerekirse dosyanın önceden kurulmuş bir yorum şemasıyla okunduğunu açıkça ileri sürün ve bunu adil yargılanma hakkı düzeyinde kayda geçirin.

5. Hükmü değiştirecek iki üç noktaya odaklanın. Her delile itiraz eden savunma, asıl argümanı gömülür. "Bu delil düşerse hüküm neden ayakta kalamaz?" sorusunun cevabı savunmanın omurgası olmalıdır.

6. Kademeli talepte bulunun. Beraat talebinin yanında, nitelendirme, alt sınır, TCK m. 62, HAGB ve erteleme için ayrı ve gerekçeli talepler sunun. Savunmanın en sık hükme yansıdığı alan burasıdır.

7. Esaslı argümanları sayın ve ayırın. Savunmanın dinlenip dinlenmediği gerekçeden anlaşılacağına göre, esaslı argümanlar ayrı başlıklar hâlinde ve numaralandırılarak sunulmalıdır. Esas hakkındaki savunmanın yazılı metni de dosyaya konulmalıdır. Böylece gerekçede hangi argümanın karşılanmadığı tek tek gösterilebilir; hukuki dinlenilme hakkının ihlali soyut bir yakınma olmaktan çıkar, ölçülebilir hâle gelir.

8. Denetimin zeminini hazırlayın. Süre talebini gerekçeli yapın ve reddini tutanağa geçirtin. Savunmadan sonraki ara süresini tutanağa yazdırın ve gerekirse kararın UYAP'taki oluşturulma kayıtlarını isteyin. İstinaf ve temyizde, gerekçede karşılanmayan savunma argümanlarını ayrı bir başlık altında tek tek gösterin.

Mahkeme açısından

1. Mütalaayı önceden tebliğ edin. Yazılı mütalaanın karar celsesinden makul süre önce taraflara ulaşması, süre taleplerini ve ertelemeleri azaltır; savunmayı da odaklı hâle getirir.

2. Taslak yazın, karar yazmayın. Savunmadan önce yazılan metin, savunmadan sonra açıkça yeniden tartılmalıdır. Bunun için savunmanın uzunluğu ve niteliğiyle orantılı bir müzakere arası verilmelidir.

3. Gerekçede savunmaya cevap verin. CMK m. 230/1-a yalnızca savunmanın özetlenmesini değil, hükme etki edebilecek argümanların neden kabul edilmediğinin açıklanmasını gerektirir. Gerekçeli karar hakkı da bunu ister.

4. Duruşmayı yoğunlaştırın. CMK m. 190/1'in tek oturum kuralı bir ideal değil, bir yükümlülüktür. Delillerin ortaya konulması, mütalaa, esas hakkında savunma ve hüküm aynı heyet önünde, mümkün olduğunca kesintisiz yürümelidir. Tek oturumda bitmeyecek davalarda yedek yargıç (CMK m. 188/3) kullanılmalıdır. "Eski tutanaklar okundu" kaydı ise hiçbir koşulda yeniden yapılan bir duruşmanın yerini tutmamalıdır. Bunun bir ütopya olmadığını Selçuk kendi deneyimiyle anlatır: Görev yaptığı ilçede duruşmaları tek oturumda bitirmişler ve ayrılırken bitmemiş dava bırakmamışlardır. Yıllar sonra aynı ilçede duruşmaları genellikle tek oturumda bitiren bir asliye ceza yargıcı görev yapmıştır. Meslektaşları Selçuk'a, o yargıç olmasa mahkemedeki dava sayısının iki katı olacağını söylemiştir.

Sistem açısından

• Hâkim performansını yalnızca kapatılan dosya sayısıyla ölçen ölçütler, savunmayı dinlemeyi zaman kaybı hâline getirir. Kararın kanun yolunda ayakta kalma oranı gibi nitelik ölçütleri ağırlık kazanmalıdır.

• Barolar, hazır karar ve kısıtlanan savunma vakalarını sistematik olarak toplamalıdır. Tek bir hâkimin "iki dosya" hafızası yerine, ölçülebilir bir veri tartışmayı ileri taşır.

• Hâkimlerin bir davanın ortasında başka yere atanması, o davanın duruşmasını fiilen geçersiz kılar. Duruşma yargıcının değişmezliği, atama ve görevlendirme kararlarında gözetilmelidir.

• Kanun koyucu, "esas hakkında savunma" aşamasını adıyla düzenlemeyi düşünmelidir: mütalaanın tebliği, savunmaya makul süre ve gerekçede savunmaya cevap yükümlülüğü tek bir maddede toplanabilir.

Sonuç

Esas hakkında savunma, kanunda adı geçmeyen ama ceza yargılamasının meşruiyetini taşıyan bir andır. Yargıtay bu anın biçimini titizlikle koruyor: mütalaa alınacak, sanığa ulaşacak, savunmaya makul süre verilecek, son söz sanığa bırakılacak. Ancak biçimin korunması, savunmanın dinlendiği anlamına gelmiyor.

Otuz yıllık bir hâkimin "sadece iki dosyada" cevabı, iki gerçeği birlikte söylüyor. Birincisi, yargılamanın sonunda yapılan savunma, çoktan oluşmuş bir kanaate karşı yapılıyor. İkincisi, savunmanın asıl etkisi beraatte değil, nitelendirmede, cezanın miktarında ve infaz şeklinde aranmalı.

Sami Selçuk'un diliyle söylersek, duruşma bir tartışmadır ve yargı, tezle antitezin tartılmasından doğan sentezdir. Antitezi beklemeden yazılan hüküm, tartışmayı atlamış bir hükümdür.

Selçuk'un hukukçulara önerdiği ikinci film, suçsuz olduğu hâlde eşini öldürmekten hüküm giyen bir bankacının öyküsünü anlatan "Tutsaklığın Karşılığı"dır (The Shawshank Redemption, 1994). Bir yargılama yanılgısının bedeli yıllarla, bazen bir ömürle ödenir. Selçuk, Fransa'da yapılan araştırmalara göre her dört karardan birinde yanılma olasılığı bulunduğunu aktarır. Kendi tanıklığını da anlatır: Emekli bir ağır ceza başkanı, idama mahkûm ettiği kişinin suçsuz olduğunu yıllar sonra öğrenmiş, o günden sonra uyuyamamış ve birkaç ay içinde ölmüştür. Selçuk'un vardığı sonuç eski bir ilkedir: Bir suçsuzu cezalandırmaktansa yüz suçluyu aklamak yeğdir. Dinlenmeyen bir savunma, yargılama yanılgısının en sessiz başlangıcıdır.

Savunma bir ritüel değil, yargılamanın kendisidir. Hâkimin kanaatini değiştirmesi beklenmez; beklenen, kanaatini savunmaya rağmen değil, savunmayı tarttıktan sonra kurmasıdır. Hâkimin savunmayı dinleyip dinlemediğini duruşma salonundan anlamak mümkün değildir; dinliyor gibi görünmek kolaydır. Dinlenildiğinin tek görünür kanıtı, savunmanın esaslı argümanlarına gerekçede verilen cevaptır.

Kaynaklar

• Fahrettin Kayhan, "Duvara Karşı Savunma", Hukuki Haber, 18.11.2026. https://www.hukukihaber.net/duvara-karsi-savunma

• Fahrettin Kayhan,"Ceza Muhakemesinde Premâtüre Kanaat ve Savunmanın Tahammül Edilmezliği", Hukuki Haber, 11.03.2026. https://www.hukukihaber.net/ceza-muhakemesinde-premature-kanaat-ve-savunmanin-tahammul-edilmezligi

• Fahrettin Kayhan, "Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Önyargı ve Premâtüre Kanaat Farkı", Hukuki Haber, 30.03.2026. https://www.hukukihaber.net/hibrit-kopus-savunmasi-perspektifinden-onyargi-ve-premature-kanaat-farki

• Fahrettin Kayhan, "Hibrit Kopuş Savunması Perspektifinden Ceza Muhakemesinde Anchor Effect". https://www.fahrettinkayhan.com/?Syf=26&Syz=803436

• Sami Selçuk, "Ülkemizde duruşmalar ve vicdani kanı (I)", T24, 23.06.2024. https://t24.com.tr/yazarlar/sami-selcuk/ulkemizde-durusmalar-ve-vicdani-kani-i,45335

• Sami Selçuk, "Ülkemizde duruşmalar ve vicdani kanı (II)", T24, 2024 (Yeni Yaklaşımlar'daki yeniden yayımı, 22.07.2024). https://www.yeniyaklasimlar.org/?d=11442

• Sami Selçuk, "Ülkemizde duruşmalar ve vicdani kanı (III)", T24, 2024. https://t24.com.tr/yazarlar/sami-selcuk/ulkemizde-durusmalar-ve-vicdani-kani-iii,45366

• Sami Selçuk, "Ülkemizde duruşmalar ve vicdani kanı (IV)", T24, 2024. https://t24.com.tr/yazarlar/sami-selcuk/ulkemizde-durusmalar-ve-vicdani-kani-iv,45414

• Sami Selçuk, "Hukukun gözünde 'kesinlikle geçersiz duruşma'ların insanlarımıza yaşattığı çileler", T24, 2024. https://t24.com.tr/yazarlar/sami-selcuk/hukukun-gozunde-kesinlikle-gecersiz-durusma-larin-insanlarimiza-yasattigi-cileler,45994

• Sami Selçuk, Hukukçulara Sesleniyorum: Tartışmaya Dayanmayan Yargılamaların Geçersizliği Hakkında, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara, 1. Baskı, Temmuz 2026, ISBN 978-605-74406-2-4, s. 46–66.

• Sami Selçuk, "Yanlış yargılama", Milliyet (tez-antitez-sentez çerçevesi için). https://www.milliyet.com.tr/yazarlar/dusunenlerin-dusuncesi/yanlis-yargilama-1778329

• Sami Selçuk, "Duruşma ve 'Eski tutanaklar okundu' saçmalığına dayanan kararlar", Karar. https://www.karar.com/gorusler/durusma-ve-eski-tutanaklar-okundu-sacmaligina-dayanan-kararlar-1744833

• Ersan Şen, Erkan Duymaz,"Ceza Yargılamasında Gerekçeli Karar ve Anayasa Mahkemesinin Denetimi", Hukuki Haber, 07.05.2025 (AYM, Sani Bayar [GK] kararı). https://www.hukukihaber.net/ceza-yargilamasinda-gerekceli-karar-ve-anayasa-mahkemesinin-denetimi

• Yargıtay CGK, 17.09.2025, 2022/495 E., 2025/348 K. https://www.hukukihaber.net/ceza-genel-kurulunun-2022495-e-2025348-k-sayili-karari

• Yargıtay CGK, 2023/278 E., 2023/407 K. (CMK m. 216 içtihat özeti). https://barandogan.av.tr/blog/mevzuat/cmk-madde-216-delillerin-tartisilmasi.html

• Yargıtay 3. CD, 10.12.2015 ve 4. CD, 17.11.2015 kararları. https://www.hukukihaber.net/yargi-kararlariyla-ceza-muhakemesinde-usulden-bozma-sebepleri-454377

• Yargıtay 8. CD, 2018/7 E., 2024/43 K. (kararı aktaran Sözcü yazısı). https://www.sozcu.com.tr/yargitay-dan-imamoglu-nu-hakli-gosteren-savunma-karari-p336223